Fez

Fez zachwyca i przytłacza jako duchowa, kulturalna i intelektualna stolica Maroka, gdzie niewiarygodnie zawiła medyna Fes el-Bali, zawierająca ponad 9400 wąskich uliczek (wpisana na listę UNESCO i będąca największą na świecie strefą wolną od samochodów), zachowuje niemal niezmienioną średniowieczną cywilizację islamską. Słynna Garbarnia Chouara z okrągłymi kamiennymi kadziami wypełnionymi wielobarwnymi naturalnymi barwnikami tworzy żywe tęcze na tle panoramy pracujących rzemieślników, a objuczone osły i wózki ręczne poruszające się po przejściach o szerokości zaledwie dwóch metrów pozostają głównym sposobem transportu towarów w labiryncie, którego układ nie zmienił się od ponad 1000 lat. Tradycyjni rzemieślnicy wykuwają miedziane misy, tkają jedwab na drewnianych krosnach i haftują skórę technikami przekazywanymi z pokolenia na pokolenie.

Jedno z największych miast Maroka (około 1,3 miliona mieszkańców), założone w 789 roku n.e. przez Idrisa I, pozostaje intelektualnym i religijnym sercem królestwa – kompleks Uniwersytetu i Meczetu Al-Karawijjin (założony w 859 roku n.e., uznany przez Guinnessa za najstarszą nieprzerwanie działającą instytucję edukacyjną na świecie) kształcił islamskich uczonych przez ponad tysiąclecie. Piękne szkoły koraniczne (madrasy) z mozaikami zellij i rzeźbionym cedrem nauczają recytacji Koranu, a dumne faskie rodziny arystokratyczne kultywują wyrafinowane tradycje w ukrytych pałacowych riadach z dziedzińcami z fontannami za niepozornymi drzwiami medyny.

Oszałamiająca medyna Fes el-Bali (wpisana na listę UNESCO, z około 156 000 mieszkańców żyjących wewnątrz murów w codziennej, średniowiecznej tkance miejskiej) absolutnie przytłacza nieprzygotowanych gości: całkowite zgubienie się jest nieuniknione w ponad 3716 złętych przejściach, gdzie nawet szczegółowe mapy okazują się bezużyteczne. Wynajęcie oficjalnego przewodnika (około 76 zł–156 zł / MAD 195–MAD 400 za pół dnia) jest wysoce zalecane, aby trafić od monumentalnej, zdobionej niebiesko-zielonymi kafelkami bramy Bab Bou Jeloud do ukrytych skarbów, w tym okrągłych kadzi Garbarni Chouara, gdzie garbarze stoją po kolana w naturalnych barwnikach na bazie gołębich odchodów (widok z tarasów okolicznych sklepów, które naciskają na zakup wyrobów skórzanych), kunsztownej fontanny Nejjarine z geometrycznymi mozaikami oraz ruin grobowców Merynidów na wzgórzu, skąd roztacza się oszałamiająca panorama zachodu słońca nad morzem terakotowych dachów i minaretów. Jednak Fez sowicie nagradza tych, którzy są gotowi zaakceptować chaos i intensywną presję handlarzy: wyspecjalizowane suki z ceramiką sprzedają misterne, ręcznie malowane naczynia w tradycyjnych niebiesko-białych wzorach, metaloplastycy wykuwają mosiężne lampy, a rytmiczne uderzenia młotków niosą się echem po zadaszonych targowiskach, zaś ukryte fondouki (tradycyjne karawanseraje z wewnętrznymi dziedzińcami) goszczą tkaczy dywanów tworzących geometryczne berberyjskie wzory na pionowych krosnach.

Wykwintna Madrasa Al-Attarine (wstęp ok. 7,59 zł / MAD 19) i większa Madrasa Bou Inania (podobnie) prezentują mozaiki zellij, rzeźbione cedrowe ekrany i kaligraficzne stiuki reprezentujące szczyt islamskiej sztuki dekoracyjnej. Wyrafinowana kultura kulinarna celebruje charakterystyczną kuchnię faską: pastillę (słodko-wytrawny warstwowy placek z ciasta filo tradycyjnie nadziewany mięsem gołębim, migdałami i cynamonem), wolno pieczoną jagnięcinę mechoui oraz ciekawą lokalną specjalność – pestki oliwek wędzone w ziołach.

Słynne złote drzwi ogromnego Pałacu Królewskiego lśnią tylko do pamiątkowych zdjęć z zewnątrz (brak wstępu dla turystów, gdyż jest to aktywna rezydencja królewska), podczas gdy historyczny Mellah (dzielnica żydowska) zachowuje synagogi i cmentarz na zboczu wzgórza, pochodzące z czasów, gdy Fez gościł kwitnącą społeczność sefardyjską przed emigracją w połowie XX wieku. Najlepiej odwiedzić miasto w marcu-maju lub październiku-listopadzie, gdy temperatury wynoszą komfortowe 15-28°C, idealne do wędrówek po medynie – lato (czerwiec-sierpień) przynosi brutalne upały 30-40°C, sprawiając, że duszne przejścia wewnątrz medyny stają się naprawdę męczące. Dzięki średniowiecznej atmosferze tak autentycznej, że aż przytłaczającej, przewodnikom szukającym prowizji pojawiającym się na każdym kroku mimo stanowczych odmów oraz wielozmysłowemu atakowi (legendarny, obezwładniający odór skóry w garbarniach, nawoływania do modlitwy niosące się z dziesiątek meczetów, aromaty przypraw, okrzyki kupców, ruch osłów), Fez dostarcza najbardziej intensywnych, wymagających i autentycznych wrażeń z marokańskiej medyny – bardziej autentycznie średniowiecznej niż Marrakesz, bardziej zagmatwanej niż jakiekolwiek inne miejsce w Maroku i ostatecznie bardziej satysfakcjonującej dla osób z cierpliwością i tolerancją na chaos.