Fez

Fez zachwyca i przytłacza jako duchowa, kulturalna i intelektualna stolica Maroka, gdzie niezwykle skomplikowana medyna Fes el-Bali, zawierająca ponad 9400 wąskich uliczek (wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO i największa na świecie strefa miejska wolna od samochodów), zachowuje praktycznie niezmienioną średniowieczną cywilizację islamską, słynne okrągłe kamienne kadzie garbarni Chouara wypełnione wielobarwnymi naturalnymi barwnikami rozpryskują żywe tęcze na panoramach pracowników na wzgórzach, a ciężko obładowane osły i ręczne wózki poruszające się po przejściach o szerokości zaledwie dwóch metrów pozostają głównym sposobem transportu towarów po uliczkach, których podstawowy układ niewiele się zmienił od ponad 1000 lat, podczas gdy tradycyjni rzemieślnicy wykuwają miedziane miski, tkają jedwab na drewnianych krosnach i haftują skórę, stosując techniki przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jedno z największych miast Maroka (około 1,3 miliona mieszkańców), założone w 789 roku przez Idrisa I, pozostaje intelektualnym i religijnym sercem królestwa — kompleks uniwersytecki i meczet Al Quaraouiyine (założony w 859 roku, uznany przez Guinnessa za najstarszy na świecie nieprzerwanie działający uniwersytet przyznający stopnie naukowe) od ponad 1000 lat kształci islamskich uczonych, piękne szkoły koraniczne (madrasy) z mozaikami zellij i rzeźbionymi cedrami uczą recytacji Koranu, a dumne arystokratyczne rodziny z Fezu zachowują wyrafinowane tradycje w ukrytych pałacowych riadach z fontannami na dziedzińcach za nieoznakowanymi drzwiami medyny. Oszałamiająca medyna Fes el-Bali (wpisana na listę UNESCO, około 156 000 osób mieszkających w obrębie murów w codziennej średniowiecznej tkance miejskiej) całkowicie przytłacza nieprzygotowanych gości: całkowite zgubienie się jest nieuniknione w ponad 9400 krętych przejściach, gdzie nawet szczegółowe mapy okazują się bezużyteczne, Zdecydowanie zaleca się wynajęcie oficjalnego przewodnika (około 200-400 MAD za pół dnia), aby dotrzeć od monumentalnej, pokrytej niebiesko-zielonymi kafelkami bramy Bab Bou Jeloud do ukrytych skarbów, takich jak okrągłe kamienne kadzie do barwienia skór w garbarni Chouara, gdzie rzemieślnicy stoją po kolana w naturalnych barwnikach na bazie ptasich odchodów (można je oglądać z tarasów okolicznych sklepów, które namawiają do zakupu skór), wyszukane geometryczne mozaiki fontanny Nejjarine oraz ruiny grobowców Merinid na szczycie wzgórza, z których roztacza się wspaniała panorama zachodu słońca nad niekończącym się morzem terakotowych dachów i minaretów medyny.

Jednak Fez absolutnie wynagradza tych, którzy są gotowi zaakceptować chaos i tolerować intensywną presję kupców: wyspecjalizowane souki ceramiczne sprzedają misternie ręcznie malowaną ceramikę w tradycyjnych niebiesko-białych wzorach z Fezu, metalowcy wybijają mosiężne blachy w ozdobne lampy, a rytmiczne uderzenia młotków rozbrzmiewają echem na zadaszonych targowiskach, a ukryte fondouks (tradycyjne karawanseraje z wewnętrznymi dziedzińcami) gości tkaczy dywanów tworzących geometryczne wzory berberyjskie na pionowych krosnach. Wykwintna medresa Al Attarine (wstęp około 20 MAD) i większa medresa Bou Inania (podobna) prezentują geometryczne mozaiki zellij, rzeźbione cedrowe parawany i kaligraficzne tynki reprezentujące islamską sztukę dekoracyjną w jej absolutnej doskonałości. Wyrafinowana kultura kulinarna celebruje charakterystyczną kuchnię fassi: pastilla (słodko-słone ciasto filo tradycyjnie wypełnione mięsem gołębia, migdałami i cynamonem), wolno pieczona jagnięcina mechoui oraz ciekawa specjalność fassi, czyli pestki oliwek wędzone ziołami.

Słynne złote drzwi ogromnego Pałacu Królewskiego lśnią tylko na zdjęciach zewnętrznych (nie ma wstępu dla turystów, ponieważ jest to aktywna rezydencja królewska), podczas gdy historyczna Mellah (dzielnica żydowska) zachowała synagogi i cmentarz na wzgórzu, pochodzące z czasów, gdy Fez był siedzibą kwitnącej społeczności sefardyjskiej przed emigracją w połowie XX wieku. Odwiedź to miejsce w marcu-maju lub październiku-listopadzie, kiedy panują komfortowe temperatury 15-28°C, idealne do spacerów po medynie — lato od czerwca do sierpnia przynosi upały 30-40°C, które sprawiają, że w bezpowietrznych przejściach medyny panuje prawdziwa duszność i niebezpieczeństwo. Średniowieczna atmosfera jest tak autentyczna, że graniczy z przytłaczającą, a przewodnicy szukający zleceń pojawiają się na każdym kroku, pomimo stanowczych odmów, a zmysły atakują legendarna, obezwładniająca woń skóry w garbarni, nawoływania do modlitwy rozbrzmiewające z dziesiątek meczetów, aromaty przypraw, okrzyki kupców i ruch osłów.

Fez zapewnia najbardziej intensywne, wymagające i autentyczne wrażenia z medyny w Maroku — bardziej średniowieczne niż Marrakesz, bardziej zagmatwane niż gdziekolwiek indziej w Maroku, a ostatecznie bardziej satysfakcjonujące dla tych, którzy mają cierpliwość i tolerancję dla chaosu.