Fez

Fez betovert en overweldigt als de spirituele, culturele en intellectuele hoofdstad van Marokko, waar de onmogelijk ingewikkelde Fes el-Bali medina met meer dan 9.400 smalle steegjes (UNESCO Werelderfgoed en 's werelds grootste autovrije zone) een vrijwel onveranderde middeleeuwse islamitische beschaving bewaart. De beroemde Chouara-leerlooierij met zijn ronde stenen verfbaden gevuld met veelkleurige natuurlijke kleurstoffen spat levendige regenbogen over de panorama's van de arbeiders op de heuvels. Zwaarbeladen ezels en handkarren die door nauwelijks twee meter brede passages navigeren, blijven de belangrijkste manier waarop goederen door de stegen worden vervoerd, waarvan de basisindeling in meer dan 1.000 jaar nauwelijks is veranderd, terwijl traditionele ambachtslieden koperen schalen hameren, zijde weven op houten weefgetouwen en leer borduren met technieken die van generatie op generatie zijn doorgegeven.

Als een van de grootste steden van Marokko (ongeveer 1,3 miljoen inwoners), gesticht in 789 n.Chr. door Idris I, blijft het het intellectuele en religieuze hart van het koninkrijk — het Al Quaraouiyine Universiteits- en Moskeecomplex (gesticht in 859 n.Chr., door Guinness erkend als 's werelds oudste continu functionerende onderwijsinstelling) heeft meer dan 1.000 jaar lang islamitische geleerden opgeleid. Prachtige koranscholen (madrasa's) met zellij-tegelwerk en gesneden cederhout onderwijzen koranrecitatie, en trotse Fassi-aristocratische families bewaren verfijnde tradities in verborgen paleisachtige riads met binnenplaatsen met fonteinen achter ongemarkeerde medinadeuren.

De verbazingwekkende Fes el-Bali medina (UNESCO-lijst, ongeveer 156.000 mensen wonen binnen de muren in een dagelijks middeleeuws stedelijk weefsel) overweldigt onvoorbereide bezoekers volledig: hopeloos verdwalen is onvermijdelijk in de 9.400+ kronkelende gangen waar zelfs gedetailleerde kaarten nutteloos blijken. Het inhuren van officiële gidsen (ongeveer € 18–€ 37 / MAD 195–MAD 400 voor een halve dag) wordt ten zeerste aanbevolen om te navigeren van de monumentale blauw-en-groen betegelde Bab Bou Jeloud-poort naar verborgen schatten, waaronder de ronde stenen verfvaten van de Chouara-leerlooierij waar leerbewerkers tot hun knieën in natuurlijke kleurstoffen op basis van duivenpoep staan (te bekijken vanaf de omliggende winkelterrassen die aandringen op leeraankopen), het uitgebreide geometrische mozaïektegelwerk van de Nejjarine-fontein en de ruïnes van de Merinid-graven op de heuveltop die prachtige zonsondergangpanorama's bieden over de eindeloze zee van terracotta daken en minaretten van de medina. Toch beloont Fez degenen die bereid zijn de chaos te omarmen en de intense druk van kooplieden te tolereren: gespecialiseerde aardewerksoeks verkopen ingewikkeld handgeschilderd keramiek in traditionele Fez blauw-witte patronen, metaalbewerkers slaan koperplaten tot sierlijke lampen waarbij het ritmische gehamer door de overdekte markten galmt, en verborgen fondouks (traditionele karavanserais met binnenplaatsen) huisvesten tapijtwevers die geometrische Berberpatronen maken op verticale weefgetouwen.

De prachtige Al Attarine Madrasa (ongeveer € 1,8 / MAD 19 entree) en de grotere Bou Inania Madrasa (vergelijkbaar) tonen geometrisch zellij-tegelwerk, gesneden cederschermen en kalligrafisch pleisterwerk dat de islamitische decoratieve kunsten op hun absolute hoogtepunt vertegenwoordigt. De verfijnde eetcultuur viert de kenmerkende Fassi-keuken: pastilla (zoet-hartige gelaagde filodeegtaart traditioneel gevuld met duivenvlees, amandelen en kaneel), langzaam geroosterd mechoui-lam en de merkwaardige Fassi-specialiteit van olijfpitten gerookt met kruiden. De beroemde gouden deuren van het enorme Koninklijk Paleis glanzen alleen voor fotografie van buitenaf (geen toegang voor toeristen omdat het een actieve koninklijke residentie is), terwijl de historische Mellah (Joodse wijk) synagogen en een begraafplaats op de heuvel bewaart die dateren uit de tijd dat Fez een bloeiende Sefardische gemeenschap huisvestte voor de emigratie in het midden van de 20e eeuw.

Bezoek in maart-mei of oktober-november voor comfortabele temperaturen van 15-28°C, ideaal voor wandelingen door de medina — de zomer van juni-augustus brengt brute hitte van 30-40°C, waardoor de luchtloze binnenpassages van de medina werkelijk verstikkend en gevaarlijk worden. Met een middeleeuwse sfeer die zo authentiek is dat het grenst aan het overweldigende, gidsen die bij elke bocht op zoek zijn naar commissies ondanks vastberaden weigeringen, en een zintuiglijke aanval (legendarische overheersende leerstank bij de looierijen, gebedsoproepen die uit tientallen moskeeën galmen, kruidenaroma's, schreeuwende kooplieden, ezelverkeer), biedt Fez de meest intense, uitdagende en authentieke medina-ervaring van Marokko — oprechter middeleeuws dan Marrakech, verwarrender dan waar dan ook in Marokko, en uiteindelijk belonender voor wie geduld en tolerantie voor chaos heeft.